Chính phủ và quá trình kiện toàn cơ quan quản lý ngành nông, lâm ngư nghiệp thời kỳ 1945 – 1954

Ngày: 29/11/2016

Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa  và Quyết định thành lập Bộ Canh nông ngày 14/11/1945

Việt Nam là một nước nông nghiệp, muốn giải quyết vấn đề nông nghiệp, nông thôn cả về phương diện xã hội và phương diện chuyên môn cần phải có một cơ quan tối cao để điều hành, song trong cơ cấu Chính phủ lâm thời ngày 28 tháng 8 năm 1945 chưa có Bộ Canh nông. Vì vậy, sau hai tháng kể từ ngày Tuyên ngôn độc lập, trong phiên họp ngày 14 tháng 11 năm 1945, Hội đồng Chính phủ đã quyết nghị thành lập Bộ Canh nông theo đề nghị của Chủ tịch Hồ Chí Minh và cử ông Cù Huy Cận, Bộ trưởng không bộ trong Chính phủ lâm thời giữ chức Bộ trưởng Bộ Canh Nông. Bộ Canh nông có nhiệm vụ giải quyết nạn đói và soạn thảo một chương trình kiến thiết về kinh tế nông nghiệp và đặt những căn bản đầu tiên cho cuộc kiến thiết ấy.

Chỉ hai ngày sau khi có quyết nghị thành lập, ngày 16 tháng 11 năm 1945 Bộ trưởng Cù Huy Cận đã công bố thực hiện hai nhiệm vụ của Bộ: “Bộ Canh Nông vừa mới lập ra sẽ có hai nhiệm vụ hiện tại và tương lai:

1. Thực hiện chương trình tăng gia sản xuất cấp tốc ở Bắc bộ và miền Bắc Trung bộ để giải quyết một phần vào nạn đói đang đe dọa đồng bào.

2. Sửa soạn một nền tảng chấn hưng nông nghiệp để mở đường phát triển cho một nền kinh tế nông nghiệp quốc gia sau này”([1]).

Để hình thành hệ thống bộ máy quản lý ngành canh nông, trong phiên họp ngày 20 tháng 11 năm 1945, Hội đồng Chính phủ đã quyết định thành lập Ủy ban Canh nông tại mỗi phủ, huyện, châu, xã; quy định nhiệm vụ, quyền lợi của điền chủ, tá điền và nhiệm vụ của Ủy ban nhân dân đối với điền chủ và tá điền([2]). Căn cứ sự chỉ đạo đó của Chính phủ, Bộ Canh nông đã kiện toàn bộ máy quản lý ngành, yêu cầu ở mỗi tỉnh, phủ, huyện, châu, xã phải thành lập tiểu ban canh nông, phụ trách thực hiện chỉ thị của Bộ trong tăng gia sản xuất cấp tốc.

Để triển khai gấp nhiệm vụ cứu đói, ở cấp Trung ương Chính phủ đã lập Ủy ban tối cao tiếp tế và cứu tế theo Sắc lệnh số 67-SL ngày 28 tháng 11 năm 1945. Ủy ban gồm có Bộ trưởng Bộ Quốc dân Kinh tế, Bộ trưởng Bộ Cứu tế, Bộ trưởng Bộ Canh nông. Ủy ban có toàn quyền hành động để nghiên cứu và thi hành những phương pháp cần thiết về tăng gia sản xuất, tiếp tế, cứu tế nhân dân trong toàn cõi Việt Nam.

Nhằm tiếp tục kiện toàn bộ máy quản lý phù hợp với chức năng, nhiệm vụ được giao cho Bộ Canh nông, ngày 1 tháng 12 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 69/SL quy định: “Tất cả các cơ quan: Canh nông, Thú y, Mục súc, Ngư nghiệp, Lâm chính và Nông nghiệp tín dụng (Hợp tác xã và Nông phố Ngân hàng) trong toàn cõi Việt Nam từ nay thuộc Bộ Canh nông” và giao Bộ trưởng Bộ Canh nông ra nghị định về tổ chức của Bộ([3]). Ngay trong ngày hôm đó, trong khi chờ Chính phủ thông qua nghị định chính thức về nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ, Bộ trưởng Cù Huy Cận đã có Nghị định số 1, tạm thời quy định tổ chức của Bộ Canh nông, sơ bộ phân công nhiệm vụ cho các cơ quan chuyên trách các lĩnh vực thuộc Bộ.

Ngày 21 tháng 12 năm 1945, Hội đồng Chính phủ đã nghe Bộ trưởng Cù Huy Cận trình dự thảo Nghị định về Bộ Canh nông, đồng thời quyết định để Bộ ra thông tư hướng dẫn thực hiện trong hệ thống ngành dọc từ Trung ương đến các địa phương([4]). Trong những ngày cuối cùng của năm 1945, Trung ương và Chủ tịch Hồ Chí Minh gấp rút chuẩn bị cải tổ Chính phủ cho phù hợp với diễn biến rất phức tạp của cách mạng nước ta.

 

Chính phủ kiện toàn hệ thống tổ chức quản lý ngành canh nông giai đoạn 1946 – 1954

Ngày 1 tháng 1 năm 1946, Chính phủ lâm thời được cải tổ thành Chính phủ Liên hiệp lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Chủ tịch Hồ Chí Minh làm Chủ tịch. Ngay sau khi Chính phủ Liên hiệp lâm thời ra mắt, Bộ Canh nông bắt tay củng cố và kiện toàn các cơ quan của Bộ. Giúp Bộ quản lý lĩnh vực canh nông lúc này là Viện Canh nông. Ngày 21 và 25 tháng 1 năm 1946, Bộ trưởng Cù Huy Cận đã trình Chính phủ Dự thảo Sắc lệnh cải tổ Viện Canh nông. Hội đồng Chính phủ đã quyết định giao Bộ trưởng Canh nông sửa lại Sắc lệnh, tổ chức Phòng Canh nông – một cơ quan non trẻ của Bộ, nhưng đặt dưới quyền kiểm soát của Chính phủ và được Chính phủ giúp đỡ. Ngày 30 tháng 1 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 16/SL thiết lập Phòng Canh nông Bắc Bộ Việt Nam thay cho Phòng Canh nông Bắc kỳ([5]), quy định Phòng Canh nông Bắc Bộ Việt Nam được đặt dưới quyền kiểm soát trực tiếp của Bộ Canh nông, được Chính phủ bảo trợ về tinh thần và chuyên môn.

Bên cạnh cơ quan quản lý về nông chính và lâm chính của Bộ, Chính phủ còn giao Bộ quản lý tín dụng. Ngay trong Sắc lệnh số 69/SL ngày 1 tháng 12 năm 1945 của Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong Bộ Canh nông có Nha Nông nghiệp tín dụng. Tiếp đó, trong Sắc lệnh số 79/SL ngày 31 tháng 12 năm 1945 và Sắc lệnh số 17/SL ngày 31 tháng 1 năm 1946 của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Chính phủ bãi bỏ Bình dân ngân quỹ tổng cục; các cơ quan và tài sản của quỹ được tách ra để sáp nhập vào Nha Nông nghiệp tín dụng (do Bộ Canh nông quản lý) và Nha Kinh tế tín dụng (do Bộ Quốc dân Kinh tế quản lý).

Ngày 2 tháng 3 năm 1946, kỳ họp lần thứ I Quốc hội khóa I đã được tổ chức, Chính phủ một lần nữa được cải tổ. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thay mặt Chính phủ lâm thời giao lại quyền cho Quốc hội tổ chức một Chính phủ mới: Chính phủ kháng chiến và kiến quốc với tên gọi Chính phủ Liên hiệp kháng chiến. Trong thành phần Chính phủ ra mắt Quốc hội tại kỳ họp này có 15 thành viên, do Hồ Chí Minh là Chủ tịch. Trong đó có 10 Bộ trưởng của 10 Bộ. Bộ trưởng mới của Bộ Canh nông là ông Bồ Xuân Luật. Do yêu cầu của kháng chiến, các thành viên Chính phủ và cán bộ cao cấp của các Bộ thường xuyên luân chuyển vị trí. Sau một tháng thành lập Chính phủ Liên hiệp kháng chiến, đến tháng 4 năm 1946, ông Huỳnh Thiện Lộc được cử giữ chức Bộ trưởng Bộ Canh nông, thay cho ông Bồ Xuân Luật nhận công tác khác.

Ngày 8 tháng 5 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ban hành Sắc lệnh số 62/SL về tổ chức của Bộ Canh nông (gồm các bộ phận chính là Văn phòng, Nha Nông chính, Nha Lâm chính, Nha Mục súc, thú ý, ngư nghiệp và Phòng sự vụ), ấn định các chức vụ trong Văn phòng, các phòng sự vụ và các Nha thuộc Bộ Canh nông.

Tại kỳ họp thứ hai Quốc hội khóa I (từ ngày 28 tháng 10 đến 9 tháng 11 năm 1946) đã thảo luận và thông qua những chủ trương cấp bách để chuẩn bị kháng chiến; thông qua Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa (ngày 9 tháng 11 năm 1946 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh công bố bản Hiến pháp này); thông qua Chính phủ Mới do Chủ tịch Hồ Chí Minh thành lập thay cho Chính phủ Liên hiệp kháng chiến. Ngày 3 tháng 11 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh thành lập Chính phủ Mới do Người làm Chủ tịch kiêm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao. Các đại biểu thuộc các tổ chức chính trị đi ngược lại quyền lợi của dân tộc hoàn toàn bị gạt ra khỏi Chính phủ. Chính phủ Mới hoạt động trong chín năm, từ ngày 3 tháng 11 năm 1946 đến đầu năm 1955. Trong thành phần Chính phủ mới, Bộ trưởng Bộ Canh nông là ông Ngô Tấn Nhơn.

Hưởng ứng lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng, Chính phủ cùng các cơ quan bộ ngành đã di chuyển lên chiến khu Việt Bắc. Khi sơ tán lên Việt Bắc, cơ quan Bộ có khoảng 40 người, Bộ trưởng là ông Ngô Tấn Nhơn lúc này đang công tác tại Nam bộ. Thứ trưởng là ông Nghiêm Xuân Yêm.

Sau khi chuyển lên Việt Bắc, Bộ Canh nông đã khẩn trương triển khai thực hiện các nhiệm vụ vừa kiện toàn hệ thống cơ quan quản lý ngành dọc từ Trung ương đến các liên khu, tỉnh, huyện, xã, vừa chỉ đạo tăng gia sản xuất, phát triển nông, lâm, ngư nghiệp trong giai đoạn từ năm 1948 đến năm 1954.

***

Trong bối cảnh lịch sử cách mạng Việt Nam năm 1945, ngày 14 tháng 11 năm 1945 trở thành cột mốc truyền thống của ngành Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nước ta, đánh dấu sự ra đời của Bộ Canh nông. Bộ Canh nông cùng với Bộ Giao thông công chính và Bộ Quốc dân kinh tế đã giúp Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa quản lý, chỉ đạo việc xây dựng và phát triển các ngành nông, lâm, ngư nghiệp, thủy lợi, lương thực, thực phẩm – nền tảng quan trọng của kinh tế kháng chiến.

Thành tựu nổi bật đầu tiên của Chính phủ lâm thời là cứu đói trong năm (1945 – 1946). Đó cũng là mở đầu truyền thống vẻ vang của nông dân và nông nghiệp Việt Nam dưới chế độ mới. Theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh và sự lãnh đạo của Đảng, nông dân Việt Nam với truyền thống yêu nước thương nòi đã đoàn kết, đồng tâm hiệp lực, nhường cơm, sẻ áo, vượt qua thiên tai lũ lụt, cấp tốc tăng gia sản xuất, đảm bảo đủ lương thực, thực phẩm, chiến thắng giặc đói, làm nên kỳ tích lớn lao của Nhà nước cách mạng.

Thu Hương (Tổng hợp)

 (Nguồn: Sách “70 năm Nông nghiệp Việt Nam”    Nxb Lao động, năm 2015)

 

 

 


([1]) Ban Chỉ đạo biên soạn lịch sử Chính phủ Việt Nam: Lịch sử Chính phủ Việt Nam, tập 1, Sđd, tr. 79.

([2]) Ban Chỉ đạo biên soạn lịch sử Chính phủ Việt Nam: Biên niên lịch sử Chính phủ Việt Nam 1945 – 2005, tập 1 (1945 – 1954), Sđd, tr. 115.

([3]) Trong khi đó, lĩnh vực thủy lợi được Chính phủ giao cho Bộ Giao thông Công chính, thành lập theo Tuyên cáo ngày 28 tháng 8 năm 1945 của Chính phủ; lĩnh vực thu mua, cung cấp lương thực, thực phẩm thuộc Bộ Kinh tế quốc dân quản lý.

([4]) Ban Chỉ đạo biên soạn lịch sử Chính phủ Việt Nam: Biên niên lịch sử Chính phủ Việt Nam 1945 – 2005, tập 1 (1945 – 1954), tr. 133.

([5]) Ban Chỉ đạo biên soạn lịch sử Chính phủ Việt Nam: Biên niên lịch sử Chính phủ Việt Nam 1945-2005, tập I (1945-1954), Sđd, tr. 144-145, 152, 154, 156, 169-172